Çalışma Alanı Aydınlatması
UNI EN 12464-1 Standardı
UNI EN 12464-1 standardı, işlerini yürütürken görsel görevler gerçekleştiren çalışanlara yeterli ve uygun aydınlatmanın nasıl sağlanacağı konusunu ele alır.
Özellikle bu standart, normal görme kapasitesine sahip ve kapalı çalışma istasyonlarında çalışan kişilerin görsel konfor ve görsel performans ihtiyaçlarına karşılık gelen aydınlatma gereksinimlerini belirler. Standart, ekranlı araçlarla (monitörlerle) donatılmış istasyonlarda gerçekleştirilen görevlere özel bir odaklanmayla tüm alışılagelmiş görsel görevleri kapsar.
EN 12464-1 standardının önemli bir yönü, ışığın insan sağlığı ve refahı için taşıdığı önemi vurgularken niceliksel ve niteliksel unsurların birleşimini göz önünde bulundurmasıdır. Standart ayrıca son derece güncel bir konuyu da öne çıkarır: Aydınlatma koşulları zaman içinde yalnızca aydınlık düzeyi ve parıltı dağılımı açısından değil, aynı zamanda renk sıcaklığı aralığı açısından da çeşitlendirilebildiğinde insanlar olumlu uyarılar alır ve daha yüksek refah algılar.
Çalışma Alanı ve Çalışma İstasyonu
Standart önceden kabul edilmiş tanımları benimser ve uyarlar:
- Çalışma yeri (Workplace):
İşletmenin ve/veya tesisin binaları dahilinde iş istasyonlarını barındırması amaçlanan alanları ve çalışanın görevi sırasında erişimi olan işletme ve/veya tesis alanındaki diğer tüm çalışma yerlerini kapsar (89/654/AET Direktifi);
- Çalışma istasyonu (Workstation):
İş görevlerinin gerektirdiği koşullar altında çalışma ortamıyla çevrelenmiş iş ekipmanlarının mekansal düzeni ve bileşimidir (EN ISO 6385:2004).
Aydınlatma ortamının nitelendirilmesine şu parametreler katkıda bulunur:
- •Parıltı (Luminans) dağılımı;
- •Aydınlık düzeyi (İllüminans);
- •Işığın yönlülüğü ve iç mekanın aydınlatılması;
- •Işık değişkenliği (seviyeler ve renk);
- •Renksel geriverim ve ışığın renk görünümü;
- •Kamaşma (Glare);
- •Kırpışma (Flicker).
Görsel Görev Alanında Aydınlık Düzeyi
Aydınlık düzeyi, görsel görevi algılamak ve onu hızlı, güvenli ve rahat bir şekilde yerine getirmek için temel bir gerekliliktir; birim alan başına düşen ışık güç yoğunluğunu temsil eden niceliksel bir parametredir.
Daha kesin bir ifadeyle 'ortalama sürdürülen aydınlık düzeyi' değerlerinden bahsedilir; bu terim, ışık akısının zayıflaması nedeniyle tesisin bakım gerektirdiği anda ölçülebilen minimum aydınlık değerini ifade eder. Nitekim kaynakların ışık yayımının azalması veya reflektör ya da difüzör yüzeylerinde biriken kirler nedeniyle ışık akısı, zamanla ilk değerine (yeni kurulmuş sisteme) kıyasla azalır.
Standart, çalışma istasyonunun ve onu çevreleyen alanın aydınlık düzeyi için kesin gereksinimler belirler. Özellikle şu alanlar tanımlanmıştır:
- Görev alanı (A Bölgesi - Task Zone):
Görsel görevin fiilen gerçekleştirildiği çalışma alanı;
- Yakın çevre alanı (B Bandı - Immediate Surrounding Zone):
Görev alanını görüş alanı içinde çevreleyen bant. Görev alanının etrafında en az 0,5 metrelik bir bant dikkate alınır;
- Arka plan alanı (C Bölgesi - Background Zone):
Yakın çevre alanına bitişik alan. Yakın çevre alanına bitişik en az 3 metrelik bir bant olarak kabul edilir.
| Görsel Görev Alanı Aydınlık Düzeyi [lx] | Yakın Çevre Alanı Minimum Aydınlık Düzeyi [lx] | Arka Plan Alanı Aydınlık Düzeyi [lx] |
|---|---|---|
| ≥ 750 | 500 | > 500 / 3 |
| 500 | 300 | > 300 / 3 |
| 300 | 200 | > 200 / 3 |
| ≤ 200 | Görsel görev alanıyla aynı aydınlık düzeyi | Görsel görev alanı aydınlığı / 3 |
Görsel yorgunluğu ve rahatsızlığı önlemek için, aydınlık düzeyi çalışma görevi alanından hemen çevreleyen alana geçerken aşırı değişkenlik göstermemelidir. Bu nedenle çevreleyen alanın aydınlık düzeyi, iş görevinin gerçekleştirildiği alanınkiyle orantılı olmalıdır; standardın önerdiği değerler tabloda verilmiştir.
Arka plan alanı da özellikle gün ışığından yoksun ortamlarda asgari aydınlık düzeyi gereksinimlerini karşılamalıdır.
Işık Akısı (Luminous Flux)
Işık akısı (Φv) veya ışık çıkışı, ışığın algılanan gücünün bir ölçüsüdür.
Yayılan ışığın toplam gücünü ölçen 'radyant akı'dan (Φe), insan gözünün farklı ışık dalga boylarına karşı duyarlılığını dikkate almasıyla ayrılır.
Karakteristik ışık akısı ise, bir lambanın veya armatürün üretici (veya satıcı) tarafından belirli koşullara referansla beyan edilen ilk akı değeridir. Işık akısı lümen (lm) cinsinden ölçülür.
Aydınlık Düzeyi (Illuminance)
Bir yüzey üzerindeki bir noktadaki 'aydınlık düzeyi' (Ev), o noktayı içeren yüzey elemanına düşen ışık akısının elemanın alanına oranıdır.
Aydınlık düzeyi lüks cinsinden ölçülür (lx = lm × m⁻²).
Kamaşma (Glare)
Görüş alanı içinde yüksek parıltı gradyanlarına sahip yüzeyler bulunduğunda, yorgunluk ve görsel rahatsızlık oluşturan bir görsel algı olan kamaşma hissedilir.
İç mekan ışık kaynağından kaynaklanan kamaşma, aydınlatma armatürünün uygun şekilde perdelenmesiyle önlenebilirken; doğrudan güneş ışığına maruz kalan cam yüzeyler (kapılar, pencereler, çatı pencereleri) panjurlar, storlar veya jaluziler gibi hareketli gölgeleme cihazlarıyla taranır; koordineli bir çalışma için bunların aydınlatmayı kontrol eden aynı bina otomasyon sistemi tarafından yönetilmesi gerekir.
Işık Rengi ve Renk Görünümü
Işığın rengi söz konusu olduğunda, standart iki parametreyi dikkate alır:
Gün ışığının görünümü tipik olarak gün boyunca değişirken, yapay ışığın görünümü ışık kaynağının seçimiyle belirlenir; burada psikolojik araştırmalar, estetik değerlendirmeler ve aydınlık düzeyi, duvarların veya mobilyaların rengi gibi ortam için yapılan diğer tercihlerle ilişkiler devreye girer.
LED ışık kaynaklarının ve dijital kontrol sistemlerinin ortaya çıkışı yapay ışık için yeni fırsatlar sunar: Birkaç yıl öncesine kadar kaynak seçimi değiştirilene kadar sabit bir renk sıcaklığıyla sınırlıyken, günümüzde bunun değiştirilmesine olanak tanıyan LED kaynakları mevcuttur.
- •Renk sıcaklığı (Tcp);
- •Renksel geriverim indeksi (Ra / CRI).
| Renk Görünümü | Yaklaşık Renk Sıcaklığı Tcp |
|---|---|
| Sıcak (Warm) | 3.300 K'den az |
| Ara ton (Intermediate / Neutral) | 3.300 ile 5.300 K arasında |
| Soğuk (Cold / Cool) | 5.300 K'den fazla |
Renk Sıcaklığı (Colour Temperature)
Renk sıcaklığı günümüzde geleneksel akkor veya kompakt floresan lambaların yerine standart E27 veya E14 duylu LED lambalar satın alan son kullanıcılar için bile sezgisel bir kavramdır: Kelvin cinsinden ifade edilen değer ambalaj üzerinde 'soğuk ışık', 'nötr ışık' veya 'sıcak ışık' gibi nitel bir açıklamayla birlikte belirtilir.
Daha bilimsel terimlerle renk sıcaklığı, bir kara cismin ısıtılması sırasında meydana gelen ışık değişimiyle karşılaştırılarak elde edilen bir parametredir; sıcaklık arttıkça cismin ışık yayımı kademeli olarak kırmızıdan turuncuya, sarıya, beyaza ve mavi-beyaza doğru değişir.
Dolayısıyla bir ışık kaynağının renk sıcaklığı, kara cismin renginin ışık kaynağının rengiyle tam olarak örtüştüğü sıcaklık olarak tanımlanır.
